Strętwa – opis gatunku, występowanie, ciekawostki

Strętwa (Electrophorus electricus) to słodkowodna ryba promieniopłetwa z rzędu Gymnotiformes, która potrafi wytwarzać napięcie 300–600 V, a u najsilniejszych osobników z rodzaju Electrophorus nawet ponad 860 V. Mimo potocznej nazwy „węgorz elektryczny” nie jest blisko spokrewniona z węgorzami. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o systematyce, budowie ciała, zasięgu występowania oraz zachowaniach łowieckich i obronnych tego gatunku.

Czym jest strętwa i jak jest klasyfikowana?

Ten gatunek należy do rodziny Gymnotidae, a dawniej bywał wyodrębniany jako jedyny przedstawiciel rodziny strętwowatych. Polską nazwę „strętwa” wprowadził w 1844 roku Antoni Wałecki, zoolog Uniwersytetu Warszawskiego. To on uporządkował dawne, mylące nazewnictwo i wskazał, że ryba nie jest spokrewniona z węgorzami.

Pierwszy polski opis tej ryby powstał jednak już w 1780 roku. Krzysztof Kluk zapisał ją pod nazwą Gymnotus electricus i użył dawnego określenia „trzęsawiec”. Choć ciało przypomina węgorza, pokrewieństwo łączy ten gatunek przede wszystkim z rybami karpiowatymi oraz sumokształtnymi.

Nie jest to prawdziwy węgorz – węgorzowaty kształt nie świadczy o bliskim pokrewieństwie z Anguilliformes.

Do 2019 roku gatunek obejmował szeroki zasięg, ale nowsze badania wydzieliły z niego dwa odrębne taksony – Electrophorus varii oraz Electrophorus voltai. Obecnie do Electrophorus electricus zalicza się głównie populacje z Wyżyny Gujańskiej.

Jak wygląda strętwa i jakie ma narządy?

Jest to duża ryba o długim, cylindrycznym i pozbawionym łusek ciele. Najczęściej spotykane osobniki mają około 1 m długości, jednak maksymalnie dorastają do 2,5 m i osiągają masę do 20 kg. Grzbiet przybiera barwę od szarej do ciemnobrązowej, a pomarańczowe podgardle ułatwia rozpoznanie.

U tego gatunku nie ma płetwy grzbietowej ani płetw brzusznych. Płetwa ogonowa jest szczątkowa, a głównym narządem ruchu pozostaje długa płetwa odbytowa, która ciągnie się przez niemal całą długość ciała. Tuż za pokrywami skrzelowymi znajdują się niewielkie, okrągłe płetwy piersiowe.

Jak zbudowane są narządy elektryczne?

Narządy elektryczne układają się wzdłuż boków ciała i zajmują około 80% długości ciała. Powstały z przekształconych mięśni brzusznych, a ich podstawową jednostką są elektrocyty. Każdy elektrocyt ma wnętrze naładowane ujemnie względem otoczenia, dzięki czemu wytwarza różnicę potencjałów rzędu 150 mV. Połączone szeregowo komórki działają jak miniaturowe baterie i generują napięcie 300–600 V przy natężeniu poniżej 1 A.

Narządy wewnętrzne są ściśnięte w przednich 20% ciała. To sprawia, że otwór odbytowy znajduje się nietypowo, mniej więcej w okolicy gardła. Skrzela są słabo rozwinięte, dlatego nawet 80% tlenu pochodzi z powietrza atmosferycznego. Silnie unaczyniona jama gębowa działa w pewnym stopniu jak prymitywne płuco.

Uzupełnieniem tych zdolności jest aparat Webera, który wzmacnia odbiór dźwięków. Na całym ciele rozmieszczone są także bulwiaste receptory wrażliwe na wysokie częstotliwości. Dzięki nim zwierzę skutecznie wykrywa inne ryby z rzędu Gymnotiformes.

Ze względu na taki sposób oddychania ryba musi co 10–15 minut wypływać na powierzchnię po powietrze. Bez tego ginie z niedotlenienia, nawet jeśli woda zawiera tlen. Ta cecha ma duże znaczenie także przy planowaniu akwarium.

Gdzie występuje strętwa i jak żyje?

Naturalny zasięg tego gatunku obejmuje północno-wschodnią Amerykę Południową, przede wszystkim dorzecza Amazonki i Orinoko. Ryba wybiera wody stojące lub wolno płynące, często o mulistym dnie i podwyższonej zawartości soli mineralnych. Taka woda lepiej przewodzi impulsy elektryczne, co ułatwia orientację i polowanie.

W dorzeczu Amazonki występuje co najmniej kilkanaście tysięcy gatunków ryb, a strętwa należy do najbardziej charakterystycznych przedstawicieli tej ichtiofauny. Ponieważ żyje w mętnych, ciemnych miejscach, polega głównie na elektropercepcji. Starsze osobniki niekiedy całkowicie tracą wzrok w wyniku uszkodzeń wywołanych własnymi wyładowaniami.

Jak strętwa wytwarza prąd, poluje i się broni?

Główne narządy elektryczne to narząd główny, narząd Huntera oraz narząd Sachsa. Narząd główny i narząd Huntera biegną wzdłuż ciała i odpowiadają za silne wyładowania. Z kolei narząd Sachsa wytwarza jedynie słabe impulsy o napięciu 10 V, które pełnią funkcję radaru i systemu komunikacyjnego. Biegun dodatni znajduje się przy głowie, a ujemny w pobliżu ogona, dlatego pole elektryczne ma charakter dipola.

Podczas ataku ta ryba może wysyłać ponad 400 impulsów na sekundę, a pojedynczy impuls trwa około dwóch milisekund.

Jak działa narząd Sachsa?

Słabe pola elektryczne generowane przez narząd Sachsa umożliwiają elektrolokację. Ryba wysyła impulsy o niskim napięciu i odbiera zaburzenia pola wywołane przez obiekty o innej przewodności niż woda. W ten sposób wykrywa zdobycz, przeszkody i partnerów, a przy tym nie zdradza swojej pozycji.

Jak wygląda atak i obrona?

Gdy ryba atakuje większą ofiarę, aktywuje narząd Huntera i narząd główny. Generuje wtedy krótkie impulsy wysokiego napięcia, które trafiają w nerwy prowadzące do mięśni ofiary. Efektem są gwałtowne skurcze oraz przejściowy paraliż. Silne wyładowanie może wywołać:

• gwałtowne skurcze mięśni,
• utratę kontroli nad ciałem,
• zaburzenia rytmu serca,
• problemy z oddychaniem,
• utratę przytomności.

Pojedynczy impuls zwykle nie zabija zdrowego człowieka, ale wielokrotne wyładowania bywają śmiertelne, szczególnie w wodzie. Największym zagrożeniem jest utrata możliwości pływania i utonięcie. W relacjach z Amazonii pojawiają się opisy porażenia koni i bydła podczas przepraw przez rzeki.

W sytuacji zagrożenia strętwa potrafi wyskoczyć z wody i docisnąć żuchwę do napastnika. Im wyżej wynurza się ponad powierzchnię, tym większa część prądu przepływa przez cel, ponieważ powietrze jest słabym przewodnikiem. Takie zachowanie badał między innymi Kenneth Catania z Vanderbilt University.

Badacze zaobserwowali też dublety, czyli pary impulsów wysokiego napięcia oddzielone o dwie milisekundy. Zjawisko to opisał już w 1977 roku Richard Bauer. Dublety wywołują krótkie drgnięcie ukrytej ofiary, a wywołany ruch wody pomaga rybie określić jej położenie. Atak następuje zwykle po wykryciu takiego ruchu.

Rozmnażanie, hodowla i niezwykłe ciekawostki

Rozród tego gatunku pozostaje słabo poznany. W naturalnym środowisku samiec buduje gniazdo ze śliny, a samica składa do 3000 jaj. Młode żywią się początkowo bezkręgowcami, a pierwsze słabe narządy elektryczne można zaobserwować już u osobników o długości około 15 mm. Silne narządy rozwijają się po osiągnięciu około 40 mm.

Dymorfizm płciowy nie został dotąd poznany. W niewoli samce żyją od 10 do 15 lat, natomiast samice od 12 do 22 lat. Nie ma wiarygodnych informacji o udanym rozmnożeniu w akwarium, dlatego hodowla ogranicza się zwykle do utrzymywania pojedynczych ryb.

Jakie warunki trzeba zapewnić w akwarium?

Strętwa wymaga bardzo przestronnego zbiornika, dlatego dla młodego osobnika przyjmuje się minimum 2000 l. Temperatura wody powinna mieścić się w zakresie 23–28 °C, a odczyn pH w przedziale 5,5–7,0. Woda może być miękka lub średnio twarda, a dno najlepiej piaszczyste albo błotniste.

Warunki w naturze i w akwarium można porównać w tabeli:

Ryba jest aktywna głównie nocą i potrzebuje licznych kryjówek, takich jak korzenie, kamienie lub solidne kawałki drewna. Zbiornik musi mieć mocną pokrywę, a między powierzchnią wody a pokrywą należy zostawić kilkunastocentymetrową przestrzeń. Podczas prac pielęgnacyjnych zaleca się gumowe rękawice, bo nawet młode osobniki potrafią nieprzyjemnie porazić.

Niezwykłe zdolności tej ryby od dawna przyciągają uwagę naukowców. W 1838 roku Michael Faraday analizował jej pole elektryczne jako dipol. Gatunek zainspirował Alessandra Voltę, twórcę pierwszej baterii. Współczesne badania nad elektrocytami prowadzą naukowcy z Uniwersytetu Yale i National Institute of Standards and Technology, poszukując rozwiązań dla implantów medycznych.

Jedną z najsłynniejszych historii jest relacja Alexandra von Humboldta z 1800 roku. Opisał on, jak strętwy atakowały konie i muły podczas przeprawy przez płytkie stawy. Długo traktowano ją z rezerwą, ale obserwacje skoków obronnych potwierdziły, że duże osobniki rzeczywiście mogą wyskakiwać z wody i razić napastnika. Ilustrację tego zdarzenia zamówił u Humboldta brytyjski odkrywca Robert Schomburgk.

Lokalnie strętwy są też poławiane jako źródło tłustego mięsa, po wcześniejszym usunięciu narządów elektrycznych. Mimo to w wielu rejonach traktuje się je przede wszystkim jako jeden z najbardziej niezwykłych gatunków sł