Kupować czy kupywać – jak jest poprawnie?

Poprawna forma to „kupować”. Wyraz „kupywać” jest błędem językowym, choć wiele osób tworzy go przez analogię do czasowników takich jak „zakupywać” czy „dokupywać”. Wyjaśniamy, skąd bierze się ten problem i jak go uniknąć.

Która forma jest poprawna?

Bezokolicznik oznaczający nabywanie czegoś za pieniądze brzmi kupować. Ten czasownik niedokonany odpowiada dokonanemu kupić i ma przyrostek -ować. Tylko taka postać jest uznawana przez słowniki poprawnej polszczyzny.

Forma kupywać nie występuje w normie ogólnopolskiej. Można ją usłyszeć w gwarach, przede wszystkim na Mazowszu, ale w języku standardowym uchodzi za błąd. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją A. Markowskiego podaje wyłącznie wariant z przyrostkiem -ować.

Dlaczego mylimy „kupować” z „kupywać”?

W polszczyźnie istnieje grupa czasowników dokonanych kończących się na -ić, od których regularnie tworzy się formy niedokonane z przyrostkiem -ywać. Należą do nich zakupić – zakupywać oraz przekupić – przekupywać. Ta prawidłowość sprawia, że wiele osób analogicznie tworzy błędne kupywać.

Problem polega na tym, że czasownik kupić jest wyjątkiem. Jego poprawna forma niedokonana to kupować, a cząstka -ować ma w nim charakter nietypowy. Stanisław Szober już w Słowniku poprawnej polszczyzny z 1938 roku zwracał uwagę na rozróżnienie: kupić – kupować, ale zakupywać, odkupywać, wykupywać.

Cząstka -ować w bezokoliczniku kupować jest nietypowa. Od innych czasowników dokonanych kończących się na -ić tworzy się formy niedokonane z przyrostkiem -ywać.

Błędna forma ma źródło także w gwarach mazowieckich. W języku potocznym niektóre osoby mówią kupywać, kupywałam czy kupywali, co dodatkowo utrwala pomyłkę, choć normatywne są wyłącznie odpowiedniki z -ow-.

Jak tworzyć formy czasowników pokrewnych?

Od czasowników przedrostkowych utworzonych od kupić regularnie powstają formy niedokonane z przyrostkiem -ywać. Dotyczy to między innymi par dokupić – dokupywać, skupić – skupywać oraz odkupić – odkupywać.

Najważniejsze pary przedstawia tabela:

Od wymienionych czasowników powstają też formacje rzeczownikowe, na przykład zakupywanie, odkupywanie, wykupywanie, dokupywanie, skupywanie, przekupywanie, rozkupywanie, obkupywanie się i podkupywanie. Wszystkie zachowują przyrostek -yw- i nie mają związku z błędnym kupywać.

Dokupić, skupić i inne czasowniki przedrostkowe

W parach dokupić – dokupywać, skupić – skupywać, rozkupić – rozkupywać, obkupić się – obkupywać się oraz podkupić – podkupywać formy z -ywać są uznawane za wzorcowe. Warianty dokupować, skupować, rozkupować, obkupować się i podkupować bywają traktowane jako potoczne, ale nie zawsze są polecane w stylu starannym. Forma przekupować nie zyskała natomiast akceptacji normatywnej.

Okupić i okupować – dwie różne pary

Warto oddzielić czasownik okupić, którego forma niedokonana to okupywać, od czasownika okupować. Pierwszy oznacza przypłacenie czegoś znacznym kosztem, drugi łączy się z pojęciem okupacji, czyli bezprawnego zajęcia miejsca. To dwie różne rodziny słowotwórcze, więc nie należy ich mylić.

Jak odmieniać „kupować” w czasie przeszłym?

Czasownik kupować w czasie przeszłym zachowuje cząstkę -ow- we wszystkich rodzajach i liczbach. Odmiana ta nie sprawia trudności, jeśli pamięta się o bezokoliczniku zakończonym na -ować.

Poprawne formy czasu przeszłego wyglądają następująco:

Błędne są wszystkie warianty z cząstką -yw- w czasie przeszłym. Należą do nich: kupywałem, kupywałam, kupywaliśmy oraz kupywali. W gwarach mazowieckich można je usłyszeć, ale nie są akceptowane w normie wzorcowej ani użytkowej.

Do najczęściej popełnianych błędów należą:

• kupywałem zamiast kupowałem,
• kupywałam zamiast kupowałam,
• kupywaliśmy zamiast kupowaliśmy,
• kupywali zamiast kupowali.

Jakie inne błędy językowe warto znać?

Podobne pomyłki dotyczą także innych czasowników i rzeczowników. Wiele osób myli formy wziąść i wziąć, poszłem i poszedłem albo swetr i sweter. Do normy ogólnopolskiej należą wyłącznie drugie warianty.

Kłopot sprawiają też formy szedli zamiast szli, dobrzejszy zamiast lepszy oraz źlejszy zamiast gorszy. Wszystkie te przykłady pokazują, jak silne bywają analogie gwarowe i potoczne, ale słowniki poprawnej polszczyzny ich nie sankcjonują.